Saxta Elmi Məqalələr və "Paper Mill" Böhranı: 2026-cı İldə Akademiyanı Silkələyən Qlobal Problem
Elmi nəşriyyat dünyası son illərin ən böyük etimad böhranı ilə üzləşib. "Paper mill" (məqalə fabriki) adlanan gizli biznes modeli — sifarişlə, çox vaxt süni intellekt vasitəsilə kütləvi şəkildə saxta elmi məqalələr istehsal edib nüfuzlu jurnallara "soxma" təcrübəsi — 2026-cı ildə rəsmi statistikalarla təsdiqlənən qlobal miqyasa çatıb. Bu proses təkcə jurnalların nüfuzuna deyil, həm də gənc tədqiqatçıların hansı jurnala etibar edə biləcəyinə birbaşa təsir göstərir.
Rəqəmlərdə vəziyyət: neçə saxta məqalə var?
Hazırda dünya üzrə rəsmi şəkildə təxminən 55 000 elmi məqalə geri çağırılıb (retraksiya olunub), lakin ədəbiyyatı skan edən şirkətlərin qiymətləndirməsinə görə real rəqəm bir neçə yüz minə çata bilər. Tədqiqatlar göstərir ki, hər 50 məqalədən biri (təxminən 2%) paper mill-ə xas naxışlar daşıyır — bu, 2022-ci ildə dərc olunan bir neçə milyon elmi əsərin təxminən 2%-i deməkdir.
Paper Mill nədir və necə işləyir?
Paper mill — akademik dərəcə, vəzifə yüksəlişi və ya elmi göstərici üçün təzyiq altında olan müəlliflərə pul qarşılığında "hazır" elmi məqalə satan qeyri-rəsmi biznes şəbəkəsidir. Məqalələr çox vaxt fabrikasiya olunmuş (uydurma) məlumatlar, plagiat mətn və mövcud olmayan istinadlarla doludur.
Süni intellektin ikili rolu
Maraqlıdır ki, süni intellekt bu böhranda həm problemin mənbəyi, həm də həllin aləti kimi çıxış edir. Bir tərəfdən, böyük dil modelləri (LLM) paper mill-lərə saxta məqalələri kütləvi şəkildə, sürətlə və inandırıcı formada yazmağa imkan verir. Digər tərəfdən, nəşriyyatlar indi məhz süni intellekt alətlərindən istifadə edərək şübhəli məqalələri aşkar edirlər — şəbəkə təhlili, müəllif etibarnaməsinin yoxlanılması, istinadların doğrulanması və süni intellektlə yazılmış mətnin aşkarlanması kimi metodlarla.
2026-cı ilin ən böyük faktları
Wiley/Hindawi böhranı — nəşriyyat tarixinin ən böyük retraksiya dalğası
Wiley nəşriyyatı 2022–2024-cü illər arasında öz Hindawi portfelindən 11 300-dən çox məqaləni geri çağırıb — bu, elmi nəşriyyat tarixində qeydə alınmış ən böyük kütləvi retraksiya hadisəsidir. Yalnız 2023-cü ildə isə müxtəlif jurnallardan ən azı 10 000 fırıldaqçı məqalə geri çəkilib.
250 000-dən çox şübhəli xərçəng tədqiqatı
2026-cı ilin iyul ayında dərc olunan bir araşdırmaya görə, süni intellekt əsaslı skan sistemləri 250 000-dən çox şübhəli xərçəng (onkologiya) tədqiqat məqaləsini müəyyən edib — bu, tibbi elmlərin bu böhrandan nə qədər ciddi təsirləndiyini göstərir.
The Lancet auditı: saxta istinadlar
2,5 milyon akademik məqalə üzərində aparılan audit nəticələri The Lancet jurnalında dərc olunub: 2023-cü il yanvarından 2026-cı il fevralına qədər dərc olunmuş məqalələr arasında təxminən 3000 biomedisina məqaləsində saxta (mövcud olmayan) istinadlar aşkarlanıb.
Predatory jurnal necə tanınır?
Tədqiqatçılar üçün ən vacib sual budur: öz məqaləmi hara göndərim ki, bu böhranın qurbanı olmayım? Aşağıdakı əlamətlər predatory (yırtıcı) jurnalları tanımağa kömək edir:
- Jurnalın adı tanınmış bir jurnalla çox oxşardır (adaşlıq taktikası)
- Redaksiya heyətinin real elmi profili (ORCID, Scopus/WoS nəşr tarixçəsi) yoxdur və ya doğrulana bilmir
- "1 həftədə dərc" kimi qeyri-real vədlər verilir — real resenziya prosesi bu qədər sürətli ola bilməz
- Jurnal heç bir tanınmış bazada (Scopus, Web of Science, DOAJ) real şəkildə indekslənmir, amma sayğaçda "indekslənib" iddiası var
- ISSN nömrəsi ISSN Portalında (portal.issn.org) doğrulana bilmir
Tədqiqatçılar özlərini necə qoruya bilər?
1. Real indekslənməni müstəqil yoxlayın
Jurnalın Scopus, Web of Science, DOAJ və ya Google Scholar-da göründüyünü iddia edilən deyil, həmin bazaların öz axtarış sistemlərində şəxsən yoxlayın.
2. Jurnalın ISSN-ini doğrulayın
Hər real jurnalın rəsmi ISSN-i portal.issn.org saytında qeydiyyatdan keçib və nəşriyyat adı ilə üst-üstə düşməlidir.
3. Redaksiya heyətini araşdırın
Baş redaktorun və elmi şuranın real universitet email ünvanları, ORCID profilləri və doğrulanan nəşr tarixçəsi olmalıdır.
4. Etibarlı, yoxlanılmış platformalardan istifadə edin
AzPublish.az məhz bu problemi həll etmək üçün mövcuddur: platformamızdakı hər bir jurnal və konfrans rəsmi mənbələrdən (jurnalın öz saytı, ISSN reyestri, Scimago/SJR, rəsmi indeksləmə bazaları) əl ilə doğrulanaraq yerləşdirilir. Azərbaycanlı tədqiqatçıların vaxtını və elmi nüfuzunu qorumaq bizim əsas prioritetimizdir.
Nəticə
Paper mill böhranı 2026-cı ildə artıq marginal bir problem deyil — elmi nəşriyyat sisteminin əsaslarına təsir edən qlobal bir hadisədir. Amma yaxşı xəbər budur ki, süni intellekt həm problemi gücləndirir, həm də onunla mübarizə üçün güclü alət olur. Tədqiqatçı kimi ən yaxşı müdafiəniz — şübhə etmək, müstəqil yoxlamaq və yalnız doğrulanmış, şəffaf platformalardan istifadə etməkdir.
