Open Access 2026: Elmi Nəşrlər Pulsuz Olmalıdırmı? Diamond OA-dan APC-yə Qlobal Mübahisə
Elmi bilik hamı üçün pulsuz olmalıdırmı, yoxsa keyfiyyətli nəşriyyat xidmətinin öz qiyməti var? Bu sual 2026-cı ildə Open Access (Açıq Giriş) hərəkatının mərkəzində dayanır. Dünya üzrə minlərlə universitet, elm fondu və hökumət artıq açıq giriş siyasətlərini məcburi standart halına gətirib, amma bu keçidin özü yeni bir maliyyə bərabərsizliyi yaradıb.
Open Access nədir?
Open Access (OA) — elmi məqalələrin oxucu üçün pulsuz, sərbəst əlçatan olması prinsipidir. Ənənəvi abunə modelindən fərqli olaraq, OA jurnallarında məqalələr dərc olunan andan hər kəsə açıqdır. Lakin bu modelin daxilində köklü fərqli iqtisadi strukturlar mövcuddur.
Gold, Green və Diamond Open Access fərqi
"Gold OA" modelində jurnal oxucudan pul almır, əvəzində müəllifdən nəşr haqqı (APC — Article Processing Charge) tələb edir. "Green OA" — müəllifin məqaləni institusional depozitariyada pulsuz paylaşmasıdır. "Diamond OA" isə həm oxucu, həm də müəllif üçün tamamilə pulsuzdur — universitetlər, elmi cəmiyyətlər və dövlət qurumları tərəfindən maliyyələşdirilir.
2026-cı ildə rəqəmlər nə deyir?
Diamond Open Access-in sürətli böyüməsi
Tədqiqatçıların qiymətləndirməsinə görə, dünyada hazırda 17 000–29 000 arası Diamond OA jurnalı fəaliyyət göstərir və illik təxminən 356 000 məqalə dərc edir — bu, qlobal elmi məhsulun təxminən 8–9%-i deməkdir. Bu jurnalların əksəriyyəti ildə 10 000 avrodan az büdcə ilə işləyir və universitetlərin, elmi cəmiyyətlərin dəstəyi ilə yaşayır.
APC haqqının artan yükü
Eyni zamanda, "Gold OA" modelinin dominant forması olan nəşr haqqı (APC) sistemi orta hesabla 2600 ABŞ dolları təşkil edir və bəzi nüfuzlu jurnallarda 10 000 dollardan yuxarı qalxa bilir. Resurs baxımından məhdud institutlarda və Qlobal Cənub ölkələrində olan tədqiqatçılar üçün bu, əslində bir pullu divarı (paywall) başqası ilə əvəz etmək kimi görünür.
UNESCO və qlobal ədalət təşəbbüsü
2023-cü ildə Toluka (Meksika) şəhərində keçirilən Birinci Qlobal Diamond OA Sammitindən sonra cOAlition S, ANR, Science Europe və digər təşkilatlar Diamond OA üçün qlobal şəbəkə ideyasını irəli sürdülər. UNESCO bu təşəbbüsü qəbul edərək dünya miqyaslı konsultasiyaya başlayıb. Keyp-Taunda keçiriləcək İkinci Qlobal Diamond OA Sammiti isə xüsusilə akademik nəşriyyatda sosial ədalət mövzusuna fokuslanacaq.
Bu, Azərbaycanlı tədqiqatçılar üçün nə deməkdir?
1. Diamond OA jurnallarını axtarın
Əgər APC ödəməyə imkanınız yoxdursa, DOAJ (Directory of Open Access Journals) bazasında Diamond OA statuslu jurnalları axtara bilərsiniz — bu jurnallar heç bir müəllif haqqı tələb etmir.
2. Ödəniş şərtlərini əvvəlcədən yoxlayın
Hər jurnala müraciət etməzdən əvvəl onun ödəniş modelini (pulsuz, APC əsaslı və ya hibrid) dəqiq öyrənin — sürprizlə qarşılaşmamaq üçün bu, ən vacib addımdır.
3. Universitet və qrant dəstəklərini araşdırın
Bəzi beynəlxalq fondlar və universitetlər tədqiqatçılara APC ödənişləri üçün qismən və ya tam maliyyə dəstəyi təklif edir.
4. Şəffaf platformalardan istifadə edin
AzPublish.az-da hər jurnalın ödəniş statusu (pulsuz və ya ödənişli) açıq şəkildə göstərilir ki, tədqiqatçılar məlumatlı seçim edə bilsinlər.
Nəticə
Open Access hərəkatı elmi bilik bərabərsizliyini azaltmaq üçün yaranıb, lakin APC modeli əslində yeni bir maliyyə maneəsi yaradıb. Diamond OA-nın sürətli inkişafı və UNESCO-nun qlobal ədalət təşəbbüsü göstərir ki, 2026-cı il bu sahədə köklü dəyişikliklərin başlanğıcı ola bilər.
